2 Batx. LIBERALISMOAREN ERAIKUNTZA(1833-1874)

Estatu liberalaren eraikuntza2011 from Teresa Olabarria

2 Batx 1 testua .Cadizko konstituzioaren iruzkina.

                 

1 testua   CADIZKO  KONSTITUZIOAREN   IRUZKINA

a. Testuaren kokapena (testu mota,egilea, jasotzaileak, garaia):.

1812ko Konstituzioko zenbait artikulu dira. Konstituzio hori Cádizko Gorteek aldarrikatu zuten, 1812ko apirilaren 19an. Testu hori jotzen da Espainiako lehen konstituziotzat; izan ere, Baionako Estatutua, be­rez, gutun aitortua izan zen. Testu juridikoa da, beraz.

b.Testuaren analisia: testuaren  oinarrizko ideiak nabarmentzea:

1812ko Konstituzioak 384 artikulu ditu. Elizako diputatuen eragi­nagatik eta Espainiako tradizioan erlijioak izandako garrantziagatik, konstituzio horretan Estatuaren konfesionaltasuna aldarrikatzen da (12. art.), eta «beste edozein erlijio praktikatzea» debekatzen da. Testu horretan hautatutako artikuluetan, sistema konstituzionalaren oinarrizko printzipio hauek ageri dira:

·   Subiranotasuna nazioari dagokio, eta banaezina da (1., 2. eta 3. art.).

·   Oinarrizko eskubide eta askatasunen defentsa (4. eta 13. art.).

·   Legearekiko berdintasuna eta Estatuaren gastuetarako ekarpenak egiteko betebeharra (8. art.).

·   Gobernu mota: monarkia konstituzional «moderatua» (14. art.).

·   Botereen banaketa: Gorteak eta erregea -Iegegilea-, erregea -be­tearazlea- eta justizia-auzitegiak -judiziala- (15., 16. eta 17. art.).

·   Estatuaren konfesionaltasuna: erlijio katolikoa soilik onartzen da

(12.art.).

1. tituluan -Espainiako Nazioa eta espainiarrak-, hau aldarrikatzen zen: subiranotasun nazionala; botereen banaketa; eta oinarrizko eskubide politikoak, hala nola askatasun zibila, prentsa-askatasuna eta jabetza -eskubidea. Eskubide horiek «bi hemisferioetako» espainiarrei zegoz­kien, hau da, Amerikakoei ere bai. Monarkia oinordetzakoa zela ezar­tzen zen, baina ez absolutua: erregeak konstituzioaren zina egin eta bete egin behar zuen; horrek haren botereak mugatzen zituen.

Konstituzio horretan, beste alderdi garrantzitsu bat jaso zen: ordez­karitza probintzia bakoitzeko biztanle kopuruaren araberakoa zen, ez estamentuen araberakoa. Sufragioa, bestalde,gizonezkoen unibertsala zen. Horrez gain, banaketa probintzien arabera egitea eta probintzia-di­putazioak eratzea aurreikusten zen.

Definizioak:konstituzioa:  ,Herriaren burujabetasuna: botere banaketa,gizonezkoen sufragio unibertsala,

               c- Testuinguruan jartzea: testua bere  prozesu  

               historikoan ezartzea:

Antzinako Erregimenaren krisia

1808ko maiatzean Independentzia Gerra hasi zenean, herrietako eta probintzietako juntak eratzen hasi ziren. Frantsesen aurkako erresis­tentzia antolatzeko sortu baziren ere, berehala bote re handia lortu zuten, eta afera publikoak kudeatzen zituzten. Probintzietako Juntek ordezkariak bidali zituzten, Junta Zentral Gorena eratzeko; Junta Zentral horrek junten defentsarako ekintzak koordinatzeko eta he­rrialdea gobernatzeko funtzioa zuen. Baina ez zen gai izan gerra zu­zentzeko, eta ez zuen Gorteetarako deia egin, nazioaren ordezkariek beren antolamenduaz eta etorkizunaz erabakitzeko.

Diputatuak hautatzea eta Cádizeraino iristea oso konplexua izan zen; horregatik, une hartan Cádizen zeuden hainbat probintziatako pertsonak hautatu zituzten diputatuak ordezkatzeko; haietako asko Iiberalak ziren,ilustratuak eta absolutista ugari ere bazeunden.

Gorteak 1810eko irailean zabaldu ziren. Orduan hasi zen Antzinako Erregimenaren krisia. Fernando VI La bitan saiatu zen Cádizen urte ho­rretan hasitako iraultza geldiarazten. Baina 1833an erregea hil zenean, han egindako erreforma-programa sendotu egin zen.Honek erregimen liberalaren lehenengo urratsa suposatu zuen.Liberalismoaren bidez monarkia konstituzionala,botere banaketa ,gizarte berdintsua eta ekonomiaren askatasuna ezartzea ekarri zuen.Guzti hori  Ilustratuen ideiak gauzatzea baino ez zen izan

a. Testuaren kokapena (testu mota,egilea, jasotzaileak, garaia): .

b. Testuaren analisia: testuaren  oinarrizko ideiak nabarmentzea:

c. Testuinguruan jartzea: testua bere  prozesu historikoan ezartzea:

d. Testuaren garrantzia: kokatzen  den aldi historikoa ulertzeko, testu  horrek duen garrantzia adieraztea:

Independentzia Gerra: hasiera, bilakaera eta ondorioak

Karlos IV.aren monarkiak arazoak zituen, eta herrialdeko egoera eze­gonkorra zen. Hori baliatuta, 1808an Napoleonek Espainia inbaditu, tronua bereganatu, eta herrialdea anexionatu zuen; gainera, Europan zehar hedatzen jarraitzeko asmoa zuen. Napoleonek Baionara joate­ko eskatu zien Karlos lV.ari eta Fernando Vll.a oinordekoari; abdikatu egin zuten biek. Napoleonek anaia izendatu zuen Espainiako errege:

Josef La. Baionan Gorteetarako deia egin zuen, errege berria hura zela berresteko eta Espainiarako konstituzio bat egiteko. Orduan, milaka frantses soldadu Espainia okupatzen hasi ziren.

Baionako abdikazioen ostean, frantsesen aurkako altxamenduak hasi ziren, klase pribilegiodunek ez baitzuten gaitasunik izan botere­ hutsunea kudeatzeko eta herrialdea antolatzeko. Herri xehearen klaseek juntak eratu zituzten, hasieran herrietan, altxamendua anto­latzeko. Junten funtzio nagusia armamentua kudeatzea eta defentsa antolatzea zen, baina berehala eguneroko aferetan esku hartzen hasi ziren, ez baitzegoen haien gaineko agintaritzarik. Lehenengoz, afe­ra publikoak herritarren esku zeuden, eta subiranotasun nazionala gauzatu zen, Gorteek beren lehen dekretuan aldarrikatutakoari jarraituz.

Espainia frantsesen mende egon zen bitartean erakunde berri ho­riek eratu izana funtsezkoa izan zen herrialdeko bilakaera politikora­ko. Izan ere, gerra-egoeran eta erakundeen krisialdi horretan, herri­ oinarriko erakunde-sistema eraiki zen, behetik gora, herritarren bo­rondatea kontuan hartuta. Tokiko juntek lehenik eta probintzieta­koek gero zergak bildu zituzten, dirua sortu zuten eta eguneroko bi­zitzako afera ugari kudeatu zuten, Independentzia Gerraren garaian. Beraz, subiranotasun osoz jokatu zuten, eta jabetzen ziren nazioaren botere subiranoa gauzatzen ari zirela.

Cadizko konstituzioaren ezaugarriak :analisian

Britainia  Handiaren  laguntzaz  gerra  1813ko  ValenÇayko Itunaz bukatu zen. Fernando  VIIa Espainiara itzuli zen  eta Cadizko Konstituzioari zin egin bazion ere ,gero  ezabatu egin zuen .Erabaki horren ondoren  Espainiako erreinua absolutismora  itzuli  zen. 

Espainiaren mendeko Amerikako kolonien emantzipazio-prozesuaren hasiera.

Amerikako kolonien emantzipazio-prozesuaren aurrekari nagusiak bi izan ziren: Estatu Batuen independentzia (1776-1783) eta 1789ko Frantziako Iraultza. Kreolek -espainiarren Amerikako ondorengoak ­bere egin zuten bi prozesu horietan sortutako pentsamendu iraul­tzailea. XVIII. mendearen amaieratik aurrera, ezinegona areagotu egin zen kolonietan, erreforma fiskalengatik eta kreolak kargu publikoeta­tik kanpo uzten zituztelako.

Kreolen gutxiengo batek soilik zekien ideia liberalen berri. Baina 1808an Espainian izandako gertaeren ondoren, sortu berri zen mu­gimendu iraultzaileak indarra hartu zuen; mugimendu hori ez zen bateratua izan, baina urte gutxian, Amerika osoan hedatu zen; Ca­racasko eta Buenos Airesko kabildoak izan ziren lehenak indepen­dentzia aldarrikatzen. Mexikon, ordea, gizarte-iraultza egin nahi izan zuten, eta berehala erreprimitu zuten. Antillek, berriz, Espainiako Ko­roarekiko leial izaten jarraitzea erabaki zuten. Amerikako gainerako lekuetan, pixkana, bat egin zuten metropoliaren aurkako borroka horretan, eta 1824ra arte iraun zuen.

Egile batzuen ustez, gerra hori porrot egindako iraultza izan zen; izan ere, gizarte-desberdintasunak eta gutxiengo kreolaren mendera­kuntzak bere horretan iraun zuten. Kreolek hiru helburu lortu nahi zituzten: independentzia politikoa, erregimen errepublikanoa eta merkataritzarako askatasuna; haien ikuspegitik, beraz, iraultza arra­kastatsua izan zen.

d. Testuaren garrantzia: kokatzen  den aldi historikoa ulertzeko, testu  horrek duen garrantzia adieraztea:

Konstituzio honek  Erregimen Zaharraren krisiari  hasiera eta Erregimen    zaharra bukatzeko eta liberalismoa ezartzeko bidea ireki zuen.

 XIX. mendeko liberalismoa ezartzeko lehenengo  hastapenetan zegoen   eta ,ondoren,zailtasun handiak ekarriko ditu.

2 Batx1. GAIA. Antzinako Erregimenaren krisialdia (1808-1814): Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa.

1. GAIA. Antzinako Erregimenaren krisialdia (1808-1814): Cadizko Gorteak eta 1812ko Konstituzioa
Erregimen zaharra: XVII. Mendeko Europako monarkian zegoen gizarte ekonomia eta politiko harreman multzoari esaten zaio. Hiru ezaugarri ditu:

·         Estamentuzko gizartea.

·         Ekonomia-sistemaren oinarria 1.sektorea

·         Monarkia absolutista.

Erregimen zaharraren krisia, garai absolutistak eta liberalak tartekatzen diren garaiari esaten zaio. 1788-1833 urte bitartean eman zen. Aldi liberalak (1808-1814; 1820-1823) eta Aldi absolutistak (1788-1808; 1814-1820: 1823-1833).

1. Karlos IV.aren agintaldia

Karlos III.a hil zenean, Karlos IV.a izendatu zuten errege(1788-1808).Krisi ekonomikoa, politikoa eta soziala asko larritu egin zen. Ideia liberal iraultzaileak zabaltzen hasi ziren Estatu Batuetatik eta Frantziatik. Erregimen Zaharraren gainbehera ekarri zuen.

1.1 Iraultzaren eragina

Frantzian, 1789an iraultzaren ondoren, neurri LIBERALAK aldarrikatu ziren:

·         Herriaren burujabetasun nazionala

·         Aginte banaketa

·         Gizakiaren eta hiritarraren eskubideak

·         Jabetza eskubidea

·         Zapalkuntzaren kontrako erresistentziarako eskubidea

·         Estatu laikoa sortzea.

Liberalismo ekonomikoan oinarritutako politika ekonomikoa sustatu zen. Deuseztatu egin ziren absolutismoa, gizarte estamentala, jauntxoen erregimena eta pribilegioak.

a) Frantziako Iraultzaren ondorioak

Espainian berehala zabaldu ziren ideia iraultzaileak, izan ere, atseginez hartu zituzten intelektual eta burges ilustratuek. Beldurrez, aldiz, talde pribilegiodunak. Ideia liberalak Espainian zabal ez zitezen eta herrialdea kutsa ez zedin, Karlos IV.ak ideologiari mugak ixteko agindu zuen: liburuak eta agerkariak sartzea debekatu zuen, intelektual susmagarriei jazartzeko baimena eman zion Inkisizioari, eta, horrela, ikasleak atzerriko unibertsitateetara ikastera joatea galarazi zuen.

Frantziako iraultza erradikalizatzen ari zen (Luis XVI.a erregea gillotinan hil zuten) eta, erradikalizatze horrek bultzatuta, Karlos IV.ak agintera eraman zuen Manuel Godoy.

b) Konbentzioko gerra (1793-95)

1793 Luis XVI.a hil zutelarik, Karlos IV.ak Frantziari gerra deklaratu behar izan zion, Britainia Handia eta Portugalekin bat eginik.Azkenik,Frantziak eta Espainiak Basileako bake Hitzarmena sinatu zuten 1796an. Frantziako konbentzioko armada Katalunia okupatzen eta Hego Euskal Herritik behera egiten hasi zen. Gerra honetan Frantzia atera zen garaile. Frantziak uko egin zion Espainian konskistatutako lurraldeei eta Espainiak Santo Domingo uhartea eman behar izan zion.

1.2 Frantziarekiko aliantza

Frantzia eta Espainia bat zetozen Britainia Handiarekiko etsaigoan. Frantziaren eta Espainiaren arteko aliantza gauzatu (San Ildefonsoko Ituna)nahi zuten, Britainia Handia garaitzeko.

Napoleon agintera iritsi eta enperadore izendatu zutenean 1804an, indarrean jarraitu zuen Espainiak eta Frantziak Britainia Handiaren kontra zuten aliantzak.

Napoleonek blokeo kontinentala ezarri zion  Britania Handiari.

Ingeles itsasontziek debekatuta zuten Napoleonen inperioaren mende zeuden lurraldeetan merkataritzan aritzea. Karlos IV.ak bat egin behar ian zuen britainiarren hondamendi ekonomikoaren helburuarekin. Napoleonek Portugal konkistatzeko laguntza eskatu zion Godoyri. Frantziako armadari hispaniar lurraldean sartzeko baimena sartzeko eman zion Espainiak:Fontainebleauko ituna.

1.3 Krisia larritzea

Karlos IV.aren erregealdian krisi ekonomikoa, politikoa eta soziala egon zen. Manuel Godoyk,despotismo ilustratuaren bidea jarraituz, politika erreformista jarri zuen abian. Baina erreforma horiek ez zituzten konpondu herrialdearen egiturazko arazo Larriak: nekazaritzako eta industriako ekoizpenaren antolaketak oinarri tradizionalak eta arkaikoak zituen, ondasunak ez ziren berdintasunez banatzen, laborariek eta nekazariek erosteko lamen txikia zuten. Errege ogasuna krisi larrian zegoen.

2.Independentzia gerra eta iraultza liberala

2.1.Independentzia gerra

Herritarrak gero eta haserreago zeuden Napoleon eta Godoyrekin. Godoy kargutik kentzea erabaki zuten eta Karlos IV.aren semea, Fernando, errege izendatu zuten.

 

a) Lehenengo herri matxinadak

Lehenengo matxinada Madrilen izan zen, 1808ko martxoaren 19an, Aranjuezko matxinada. Godoy epaitu zuten eta Karlos IV.ak abdikatu zuen bere seme Fernando VII.aren alde. Napoleon, Baionan, Karlos IV.a eta Fernando VII.arekin elkartu zen; enperadore presioaren ondorioz, koroaren gaineko eskumen guztiak eman zizkioten eta Napoleonek anaia Jose Bonaparte izendatu zuen Espainiako errege.

b)Frantsesen okupazioa eta gerra zabaltzea

Frantziako indar okupatzaileen kontrako herri matxinada 1808ko maiatzaren 2an izan zen, Napoleonen armadak gogor zapaldu zuen. Baina frantsesen kontrako gero eta altxamendu gehiago zeuden lurralde guztietan eta 1813aren amaiera arte iraun zuen. Frantzesen kontra altxatu ziren, herritar xeheak, noble erreformista eta absolutista eta kleroa. 1808an Napoleon ezin izango zuela konkistatu Espainia konturatu zen.

c) Frantsesen nagusitasuna eta gerrillen gerra

Napoleon Iberiar penintsula ia osorik konkistatu zuen 1809. eta 1811. urteen bitartean; ez zuen Cadiz eskuratu. Gerrillen gerra sortu zen, iberiar penintsula guztira zabaldu zen. Militar ohiek eta bidelapurrek osatuak ziren.

d) Frantsesen atzeraldia

Napoleonen indar militarrak indarra galtzen joan ziren. Errusiako inbasio zailak eta Espainiako gerrillen gerrak sortu zizkien eragozpenen ondorioz. Britainia Handiko armadak funtsezko zeregina bete zuen, Wellingtongo dukearen gidaritzapean; lortu zuen espainiar-britainiar armadak eta gerrillek Napoleonek Pirinioetaraino atzera egitea eta Fernando VII.ari koroa itzultzea, Valençayko Itunaren bidez, 1813an.

e) Gerraren ondorioak

Ondorio txarrak: herrialdea lur jota geratu zen, jende asko hil zen, sarraski eta suntsipen handiak jasan, ekonomia jarduera etenda gelditu zen, gerrillen fenomenoa zabaldu, kolonien independentzia egarria.

2.2 Jose I.a eta frantsestuak

Errege berriak Frantziako Iraultzaren hainbat lorpen Espainian zabaltzeko ahalegina egin zuen baina ez zuten fruiturik eman. Baionako Konstituzioa: gizabanakoaren eskubide eta askatasun batzuk ezagutzen baitzituzten.

Jose I.ak laguntzaile talde txiki bat izan zuen: frantsestu zeritzenak, erregearen proiektu erreformisten aldekoak.

2.3 Batzorde Zentral Gorena

Jazarleak batzordetan antolatzen ziren, haien kabuz:

-   Batzorde lokalak ,gero  probintzaletan elkartuak.Botere zentralizatua Batzorde Zentral Gorenak zeukan.

-Fernando VII.a erregearen aginpidearen ordezkari ziren, legezko erregea kanpoan zegoenean.

-  Antolatu zuten frantses gudarostearen kontrako arma bidezko erresistentzia.

- Armadako ofizialak, goi kleroa, aristrokaziako kide batzuk, funtzionario batzuk, legegizonak, eta abar, zeuden batzordetan.

-

2.3 Cadizko Gorteak eta Konstituzioa

Frantziaren kontrako gerra bete-betean, 1810. urtean, Batzorde Zentral Gorenak Gorteak biltzeko deia egin zuen, herrialdea nola gidatu erabakitzeko.

•       Diputatu

–      absolutistak,

–      erreformistak,

–      ilustratuak eta

–       liberalak zeuden,

•        liberal  ideiak nagusitu ziren.

Cadizen bildu zituzten Gorteak; Cadiz hiri liberala zen, burgesia merkataria, atzerriko merkatariak eta gerratik ihesi eta erreformista ilustratuak.

Nobleak eta kleroak, erlijio katolikoa erlijio bakarra zela eta talde pribilegiodunen jabetza pribatua zela aitortu zuten.

•       Cadizko Gorteek Erregimen Zaharra eraisteko oinarriak jarri zituzten,

–      zentsura deuseztatu zuten,jauntxoen eta kleroaren jaun eskubideak, barneko muga zergak eta gremioak ere. Inkisizioa desegin zuten.

a) Cadizko Gorteetan, liberalismoa nagusi

•       Cadizko Gorteen zeregina legegilea eta sistema liberala ezartzeko prozesua. Herritar gehienek monarkiko jarraitzen zuten eta katolikoak ziren.

b)Cadizko konstituzioa

1812an Cadizko konstituzioak oinarri hauek zituen:

·         Nazioaren burujabetasuna, Gorteetan ordezkatua eta aginpide banaketa (aginpide betearazlea (erregeak), legegilea (Gorteak+erregeak) eta judiziala (justizia epaitegiak)).

·         Ordezkaritza eskubidea gizonezkoentzako zeharkako sufragio unibertsalez aukeratuta.

·         Nazioa:legedi berdinaren menpekoak nazioa osatzen dute.

·         Eskubide eta askatasunak:

·         legearen aurreko berdintasun juridikoa, inprimatze askatasuna hezkuntzarako eskubidea.

·         Askatasun ekonomikoa

·         Legearekiko berdintasuna eta Estatuaren gastuetarako ekarpenak egiteko betebeharra

·         Zergak ordaintzea

·         Erlijio katoliko bakarra.Absolutistek inposatua.

Ez zegoen Foru erregimenari aipamenik, ez zituen Foruak ez berresten ez indargabetzen. Bizkaiak izan ezik, besteek testu berria zin egin zuten.

2 batx. 2 testua Pertsiarren manifestua iruzkina

2 testua PERTSIARREN MANIFESTUAREN IRUZKINA

EGILEA: ELENE URQUIJO  2D BATXILERGOAN 2010/2011

a)Testuaren sailkapenari begira

Pertsiarren manifesta, jatorri aldetik lehen mailako iturria da, hau da, garai jakin bateko dokumentua, "Madrilen, 1814ko apirilaren 12a". Gorteko diputatu absolutistak egilek direla honako esaldi honetan ikus dezakegu: "BMri arbasoen tronura itzulita ikusteaz pozten diren espainiarretatik, begirunezko adierazpen hau Espainiako ordezkari izaerarekin sinatzen dutenak dira".

Testu zirkunstantziala da forma aldetik, eta eduki politikoa du.

Hartzailea erregeari (Fernando VII) zuzenduta egon arren, herrian izango du eragina, ondorio publikoa izango du Cadizko konstituzioa ezabatzen duenean, hori baita testuaren asmoa. Cadizko konstituzioko lege guztiak bertan behera uztea eta Erregimen Zaharra berriz ezartzea nahi zuten diputatu absolutistek.

b)Testuaren ideia nagusiak eta hitz garrantzitsuak:

Hiru paragrafo bereizten dira:

Lehen paragrafoko ideia nagusiak "antzinako pertsiarren ohitura", "Espainiako BMri", "zure gatibutasunak iraun duen sei urteetan", "arbasoen tronura itzulita ikusteaz pozten diren espainiarretatik", "Espainiako ordezkari-izaerarekin sinatzen dutenak".

Bigarren paragrafoan: "Monarkia absolutua (...) arrazoiaren eta adimenaren lana", "jainkoaren legearen, justiziaren eta estatuko funtsezko legeen mende", "konkista", "erregeak aukeratu", "subirano absolutuak ez du ahalmenik bere agintea arrazoirik gabe erabiltzeko", "horregatik zen beharrezkoa botere subiranoa absolutua izatea".

Azken paragrafoko (eta testuko) ideia garrantzitsuena hau da: "bertan behera utz daitezela konstituzioaren ondorioak eta Cadizen xedatutako dekretuak".

Ez hain garrantzitsuak diren ideiak, baina hala ere inportanteak: "Eskatu behar dugun erremedioa, gure botoak, eta gure probintziarenak, paperean jarriz, Espainiako lege, foru, usadio eta ohituren araberakoa da", "bil daitezela Gorteak".

Hauek dira testua ulertzeko beharrezko definizioak:

-Cadizko konstituzioa: Konstituzioa ordenamendu juridikoko arau gorena da. 1812koa "La Pepa" izenez ere ezagutzen da, Cadizeko Gorteetan bildutako diputatuek egin zuten.

-Forua: Herri bakoitzari emandako norma edo kodeak, baita pertsona, herri edo probintzia bati ematen zaizkion pribilegioak.

-Gorteak (antzinakoak eta liberalak): Espainiako botere legegilearen gordetzailea da. Bi ganberako erakundea da eta Senatuak eta Diputatuen Kongresuak osatzen dute. Konstituzioaren arabera, espainiar herriaren ordezkaria da.

-Monarkia absolutua: XVII. mendean zehar eman zen gobernu era da. Botere guztiak (legegilea, betearazlea eta judiziala) erregeak ditu, Jainkoak eman omen baitzion tronura. Oinordetzari esker lortzen zen titulua. Lurraldea zentralizatuta zegoen, zergak kontrolatuta eta armada iraunkorra sortu zen.

c)Testuaren inguru historikoari begira:

Pertsiarren manifestuarekin batera liberalismoaren garaia bukatzen da Espainian berriz absolutismoa ezartzeko.

Garai horretan Espainiako erregea Fernando VII.a zen. Gutuna 1814an idatzi zioten, hala ere, 1814tik 1820. urtera bitarteko epean berrezarri zen monarkia absolutua, eta, ondorioz, Cadizeko konstituzioa alde batera utzi egin zen. Testuak "konstituzioaren ondorioak eta Cadizen xedatutako legeak" aipatzen du, hau da, erdi mailako klaseetako kideen eta intelektualek Cadizen bildu zireneko arauak edo legeak. Erregimen Zaharra desagerrarazteko oinarriak finkatu zituzten, esate baterako, berdintasun juridikoa eta hezkuntza askatasuna. Zentzura, gremioak, Inkisizioa eta jauntxo eta kleroaren eskubideak ezabatu zituzten. Hala ere, herrialde katolikoa izaten jarraitu zuen. Liberalismoa ezartzen ari zen espainiar lurraldean, baina liskarrak ere areagotuz zihoazen.

Ere "zure gatibutasunak iraun duen sei urteetan" irakur daiteke, erregeari zuzenduta.

1808ko martxoaren 19ko herri matxinadaren ondorioz, garai hartako errege Karlos IV.ak abdikatu behar izan zuen, bere seme Fernando VII.aren alde. Barne liskarrez aprobetxatuta, Napoleonek aita-semeak Baionara deitu zituen, non koroaren eskumenak eman behar izan zioten. Frantziako enperadoreak bere anaia Jose Bonaparteri eskaini zion Espainiako errege izatea. Gertaera honek liberalismo mugatua ezarri zuen lurraldean, Jose I.aren agindupean.

1812az geroztik, Napoleonen armadak atzera egin zuen, eta britainiarren laguntzari esker, espainiarrek lortu zuten armada Pirinioetara eramatea. Orduan, Valençayco Itunaren bidez, Fernando VII.ari koroa itzuli zitzaion, 1813an. ("Arbasoen tronura itzulita ikusteaz pozten diren espainiarretatik").

1814ko maiatzaren 4an estatu kolpea (Valentziako ituna) eman zuen Fernando VII.ak. Cadizko Gorteek prestatutako legedia eta konstituzioa indargabetu zituen, eta Inkisizioa ere berrezarri zuen; erregimen absolutista ezarri zen Espainian diputatuek Pertsiarren Manifestua aurkeztu ondoren. Bertan, gobernu absolutua aldarrikatzen zuten (gizarte estamentala, jauntxoen erregimena eta Erregimen Zaharreko erakundeak indarrera bueltatzea).

Absolutismoaren berrezartze horretan (1814-1820) herrialdearen krisia asko larritu zen, erregearen kezka nagusia aginpideari eustea baitzen, eta ez lege eraginkorrik egitea. Manuel de Garay ministroak proposatutako legeak ez ziren onetsiak izan, pribilegiodunek ez baitzituzten zergak ordaindu nahi. Bitartean, oposizio liberala geroz eta sendoagoa bihurtzen zihoan.

Azkenik, Rafael Riego koronel eta Antonio Quiroga komandanteek bideratutako altxamenduak egin zuen aurrera (1820).

Iraultza liberala nagusitu zen berriz ere 1820 eta 1823 urteen bitartean. Horren ondorioz, Fernando VII.ak konstituzioa zin egin eta Cadizko Gorteen legedia onartu behar izan zuen.

Gorteak biltzean, bi joera nagusitu ziren: iraultza erradikala nahi zutenak, eta moderatuagoak zirenak.

Pribilegioak deuseztatu ziren, elizaren ondasunak saldu ziren eta hezkuntza sustatu zen, batik bat. Hala ere, erregeak Aliantza Santuari eskatu zion laguntza, eta 1823ko apirilean, Ehun Mila Semeak armada Espainiako liberalen kontra jo eta boterea itzuli zion Fernando VII.ari.

Berriz ere monarkia absolutua ezarri zen Espainian, eta oraingo honetan, liberalen kontrako errepresio gogorra baita ere.

Europako herrialdeek presioa egin zioten zapalkuntza hura ikusita, eta absolutismoak porrot berria ezagutu zuen.

d)Testuaren garrantzia:

Pertsiarren manifestuarekin batera liberalismoa bukatzen da eta monarkia absolutista ezartzen da Espainian.

Aldaketa hori ez da bat ere onuragarria izango espainiar erreinuarentzat, krisia izugarri areagotuko baita, herri matxinada eta altxamenduak asko areagotuz.

3 DBH MUNDUKO KLIMAK KOADROA

KLIMA MOTAK    TENPERATURA    PREZIPITAZIOAK    IBAIAK    LANDAREDIA    KOKAPENA
TENPERATURA
1-KLIMA EKUATORIALA   
BATAZ BESTEKO TENP.beroak
T.BITARTEA  txikia  3ºC
ZERGATIAK
PREZIPITAZIOAK 
    GUZTIRA    ugariak 1500-2000mm
Modu erregularrean
GEHIEN
GUTXIEN
ZERGATIAK
IBAIAK
    UR EMARIA  handia

GEHIEN

GUTXIEN  
  LANDAREDIA
 MOTA EKUATORIALA
LANDAREAK
KOKAPENA
OIHAN BIRGINA    IPAR-HEGO LATITUDEA  0º-15º latitudean
bitartean
AMAZONAS
HEGO AMERIKA
KONGO-GINEA
2-KLIMA TROPIKALA   
  TENPERATURA
BATAZ BESTEKO TENP.beroak
T.BITARTEA   3-10ºC txikia
ZERGATIAK
PREZIPITAZIOAK 

    GUZTIRA:ugariak,750-1500mm
GEHIEN  euritsua
GUTXIEN  lehorra,
ZERGATIAK  
  IBAIAK
 UR EMARIA

GEHIEN

GUTXIEN   
  LANDAREDIA
MOTA  BASO  TROPIKALA
LANDAREAK
SABANA:
belar handiak
sastraka
zuhaitz sakabanatuak   
 KOKAPENA
 TROPIKOAN
15º-35º LATITUDEAN

3-BASAMORTUKO KLIMA  
  TENPERATURA
BATAZ BESTEKO TENP.beroa
T.BITARTEA kontraste handiak eguna-gaua
ZERGATIAK
 PREZIPITAZIOAK 
 GUZTIRA:urriak,150mm

GEHIEN
GUTXIEN
ZERGATIAK   
  IBAIAK
UR EMARIA

GEHIEN

GUTXIEN  
  LANDAREDIA
MOTA BASAMORTUKOA
LANDAREAK
urria
ura hostoetan gorde.
hosto arantzadunak:
kaktusak
sastraka arantzadunak   
 KOKAPENA
BI HEMISFERIO TROPIKALETAN
-SAHARA BASAMORTUAN
-KALAHARI
-SONORA
-VIKTORIA

4-KLIMA OZEANIKOA   
  TENPERATURA
 BATAZ BESTEKO TENP.kontraste txikia
T.BITARTEA Udan beroak
 ZERGATIAK
  PREZIPITAZIOAK 
  GUZTIRA:ugariak ,800mm
GEHIEN
GUTXIEN
ZERGATIAK   
  IBAIAK
UR EMARIA
GEHIEN
GUTXIEN  
  LANDAREDIA
 MOTA  OZEANIKOA
LANDAREAK
Baso hosto erorkorrekoa  
 KOKAPENA
 KONTINENTEETAKO MENDEBALDEKO KOSTETAN
45º-65º LATITUDEAN

5-KLIMA KONTINENTALA 
  TENPERATURA
  BATAZ BESTEKO TENP.
T.BITARTEA kontraste handia
Neguan hotza,udan beroa.
ZERGATIAK
PREZIPITAZIOAK 
    GUZTIRA:moderatua ,300-800mm
GEHIEN  udan
GUTXIEN neguan,elurra
ZERGATIAK   
  IBAIAK
UR EMARIA

GEHIEN

GUTXIEN  
  LANDAREDIA
 MOTA KONTINENTALA
LANDAREAK
TAIGA
Koniferak:izeia,pinue.
Negu gogorrak
LARREAK:panpak,velt
ESTEPA:belar txikikoa   
 KOKAPENA
IPAR HEMISFERIOKO KONTINENTE BARRUALDEAN

6-KLIMA MEDITERRANEOA   
  TENPERATURA
BATAZ BESTEKO TENP.epelak
T.BITARTEA kontraste txikikoak
ZERGATIAK
Itsasoaren eraginez
   PREZIPITAZIOAK  
GUZTIRA:
GEHIEN  ekaitz sendoak
GUTXIEN
ZERGATIAK   
  IBAIAK
UR EMARIA

GEHIEN
GUTXIEN   
  LANDAREDIA
MOTA  MEDITERRANEOA LANDAREAK
Hosto iraunkorrekoa:artea ,artelatza,pinue.   
 KOKAPENA
MEDITERRANEO ITSASOAREN INGURUAN
-MENDEBALDEKO KOSTETAN 35º-45º LATITUDEAN


7-IPAR POLOKO KLIMA  
  TENPERATURA
 BATAZ BESTEKO TENP.tenperatura  hotzak
T.BITARTEA  udan 0ºtik gora
ZERGATIAK
   PREZIPITAZIOAK
 GUZTIRA:urriak 250-300mm ,elurra
Kasko polarrean ez
GEHIEN
GUTXIEN
ZERGATIAK  
  IBAIAK
 UR EMARIA

GEHIEN
GUTXIEN   
  LANDAREDIA
MOTA  TUNDRA
LANDAREAK artikoko  larredia: ;goroldioa,liken,zuhaizka,zuhaitz nanoak.
ISLANDSIS:izotzez estalia.

KOKAPENA
    ZIRKULU POLARREAN
POLOAN

8-MENDIKO KLIMA  
  TENPERATURA
 BATAZ BESTEKO TENP.10ºCtik behera.
T.BITARTEA
ZERGATIAK
    PREZIPITAZIOAK 
GUZTIRA:1.000mtik gora  hezea
GEHIEN
GUTXIEN
ZERGATIAK  
  IBAIAK
 UR EMARIA

GEHIEN

GUTXIEN   
  LANDAREDIA
MOTA  MENDIKOA
LANDAREAK
Landaredi mailakatua:
Basoa,sastraka,belardia,g;goroldioa,liken
,harriak edo elurrra.   
 KOKAPENA
1.000 MTIK GORAKO MENDIETAN

1 batxilergoa-ERREGIMEN ZAHARRA

Erregimen zaharra

View more PowerPoint from Teresa Olabarria

1 batxilergoa-DEMOKRAZIAK ETA TOTALITARISMOAK

9 gaia demokraziak eta totalitarismoa from Teresa Olabarria