2 BATXILERGOA:Errestaurazioa Espainian [1874-1923]

5 gaia  Errestaurazioa Espainian [1874-1923]

1.Erregimen politikoa

1874 Borbonen Monarkia berrezarri Alfontso XII.arekin(1875-85) (Isabel II.aren semea). Hiltzean bere emaztea Maria Kristina H-L erreginaordea (1885-1902). Azkenik Alfontso XIII. (1902-1931)

1.1 Canovasen sistemaren oinarriak

Antonio Canovas del Castillok eratu zuen Errestaurazioaren sistema politikoa; oinarri juridikoak finkatuz:

a) 1876ko konstituzioa

1845ekoaren oso antzekoa, baina kontserbadoreen xedeei egokituta: Subiranotasuna Erregearen eta gortearen esku. Erregeak ministroak izendatu, Gorteen biltzeko deia egin eta desegiteko eta beto eskubidea zuen.

Bi ganbera:

Senatua: noble, militar, apaiz eta aberatsen artean erregeak aukeratuak.

Kongresua. Sufragio zentsatarioz eta gizonezko sufragio unibertsalez 1890 geroztik. Erlijio ofiziala: Katolikoa. Besteen gurtzak onartu ziren.Askatasun eta eskubideak onartuak.

b) Txandakatzea eta bi alderdiko sistema

Alderdi guztien arteko batasuna lortzeko: bi alderdi politikok agintea txandakatu, 

Hitzarmenez    erabakitakoaren arabera.

Alderdi kontserbadorea (1875): Canovas burua. Liberal  moderatuak eta unionistak.

Alderdi liberala (1880): Mateo Sagasta burua. Liberal progresistak.

Kanpo gelditu ezkertiarrak (errepublikanoak, sozialistak) eta eskuindarrak (karlistak, katolikoak, tradizionalistak, nazionalistak.

c) Jauntxokeria

Txandaketa bermatzeko eta eskuin/ezkertarrei bidea ixteko Hauteskundeak manipulatu eta iruzur egin. Gobernuak  irabazlea erabaki eta gobernadore zibilei aginteak eman .Nekazari guneetan jauntxoek (nekazari oligarkiako kideek) bozketak kontrolatu, azken emaitzak aldatuz une horretan aginpidea haren esku izatea egokitzen zitzaion alderdiaren mesedetan.

1.2 Sistemaren kontrako oposizioa

a) Errepublikazaletasuna

Hainbat alderditan (talde txikiak): Posibilistak (Castelar), Batasun Errepublikanoa (Salmeron), Alderdi Errepublikano Erradikala (Ruiz Zorrilla), Alderdi Errepublikano Federala (Pi i Margall).

b) Anarkismoa

Ezkutuan jardun eta poliziaren errepresioari aurre egin. 1881ean Sagastaren gobernua (liberala) Espainiako Eskualdeko Langile Federazioa (FTRE) onartu. Zatiketa handiak lan arloko aldarrikapenak gauzatzea eragotzi. Erradikalenak terrorismoa egin. Gobernuak errepresio gogorra martxan jarri eta federazioa desegin. Batez ere Valentzia,Andaluziako  nekazariek eta katalunian (oihalgintzan ekintza erradikalak eta atentatuak)

c) Sozialismoa

1879an Madrilgo inprenta arloko langileek Marx eta Engelsen doktrinak jarraitu. Espainiako Alderdi Demokratiko Sozialista Langilea (Pablo Iglesias eta Jaime Vera)

d)Nazionalismoak

 a-Katalunian

Renaixençaren eskutik sortu: katalanaren erabilera sustatu, tradizio kulturalak berreskuratu. Seiurte iraultzailean, Estatu Federalaren proiektuan, indar hartu eta garatu zen. 1891n Batasun katalanista sortu eta Manresako oinarrien txostena osatu, Kataluniaren autonomia eta erakundeak berrezartzeko eskatzeko.

Proiektu kontserbadorea, sufragio zentsitarioaren aldekoa. 1898ko hondamendiaren ondoren erregenerazioarekin bat egin zuen.

b- Euskal Herrian

1876an, foruak abolitu izanaren ondorioz sortu (abolizioaren kontrako erantzun gisa) Nekazaritzan batez ere. Liberalismoaren kontra, politikaneuskal identitate historikoaren zeinuei erasotzen zuelako eta kanpotarrak erakartzen zituelako (industria garapenaren alde baitzeuden liberalak).

Sabino Aranak artikulatu, Eusko Alderdi Jeltzalearen sorreran (1895) eta ezkutuan jardun 1898rarte, non hauteskundeetan parte hartu zuen.

c- Galizian

Rexurdimentoa: identitate propioaren berpiztea.

1.3 Erregimenaren bilakaera

Alfontso XII.a

a) Alderdi Kontserbadorearen gobernua

1875-81 Canovasek Penintsulako iparraldean karlistekin eta Kuban independentistekin bakea lortzeko proiektua . Martinez de Campos jenerala Kubara bidali. 1878 Zanjongo bakean Espainiak autonomia erregimena eman eta esklabotasuna deusestatzeko konpromisoa hartu zuen.

b) Alderdi Liberalaren gobernua

1881 txandakatze politikoa hasi. Sagastak proiektu erreformistak proposatu: liberalizazio politikoa bideratu nahi zuen ekonomian, gizarte erreforman eta gizabanakoaren oinarrizko askatasun eskubideak ezarri nahi zituen. Baina ezerezean gelditu 1884an kontserbadoreak aginpidea berreskuratu zutenean.

-Gobernu liberalaren jarduerak

1885-90 Sagasta gobernuan, egonkortasuna eman eta ekonomiaren susperraldia ekarri erreformismo liberala eta 1868ko iraultzako zenbait ideia habian jarri. Askatasunak zabaldu: elkarteen legea, epaimahai bidezko epaiketa, 1890ean sufragio zentsitarioa kendu gizonezko sufragio unibertsala jartzeko.

Kode zibila eraberritu, erreforma militarrerako proiektu bat prestatu,lege liberalak onartu, ekonomiaren hazkundea eta burdinbidearen zabalkundea sustatzeko.

c) Egoera politikoa EHn

Karlistek indar handian batez ere nekazari inguruetan. Liberalek elkartu karlismoari aurre egiteko.

Maria Kristina erreginordea

Alfontso XII. hil 1885 eta M.K haurdun Canovasek eta Sagastak txandakatze politikoari jarraipena ematea hitzartu Pardoko itunean.

e) Oposizioaren egoera politikoa

Errepublikanoen gainbehera, Pi i Margallen federalak gutxiengo bihurtu.Karlismoak EH zuen indarrari eutsi, baina sozialismoa eta euskal nazionalismoa sortu ziren.

1.4) Egoera ekonomiko eta sozial larria

90eko hamarraldian krisi politiko eta sozioekonomiko larria Nekazaritzan eta abeltzaintzan ekoizpenak murriztu eta prezioak merketu. Lur jabe handiekmuga zergak eskatu. Kataluniako oihalgintza eta Bizkaiko siderurgiaren jabeekbabes neurriak eskatu. Liberalen truke askeko politika utzi eta babes politikoaren bideari heldu. Krisiaren ondorioak: gizarte gatazkak gogortu, langile mugimendua indarra hartu, doktrina anarkistak eta sozialistak langileen eta proletarioen artean errotu.

2.Sistemaren krisiak

2.1  1898ko krisia

a)Kolonietako gerrak

Potentzia handiak zabalkunde inperialistan. Kubaren independentziarenaldeko mugimendua. Gatazka armatua berriro hasi 1895ean berriro Filipinetan eta Kuban. Errendizio formala Parisko Bake Hitzarmenean (1898 abendua).EEBBaren esku Puerto Rico, Filipinak eta Guam; Kubaren independentzia aitortu. Alemaniari saldu Karolina, Mariana uharteak, eta Palaos.

b)Erregenerazionismoa

Kritika gogorra Errestaurazioaren sistemari eta sistema liberala eraberritzea proposatu: jauntxokeria, analfabetismoa, gutxiengoek zuzendutako gobernua eta lur-jabe handien menpeko ustiategiak deuseztatuz. (Joaquin Costa)

d)98ko belaunaldia

Literatur eta artistiko lanak pesimismo eta erregenerazionismorako jarrera.Espainia ilunaren kritika, modernizazio eta eraberritze sozialaren, politikoaren, ekonomikoaren eta kulturalaren beharra agerian uzten saiatu.

3-Errestaurazioaren krisia

Alfontso XIII.aren erregealdia

3.1) Nazionalismoa

-Katalunian

1901 Kataluniako Liga Erregionalista sortu, baina gobernu zentralistarekin arazoak, 1914an onartu sorrera. Kataluniako probintzietako aldundiak biltzen zituen administrazio organoa zen.

-Euskal Herrian

Sektore herritarrekin lotura Sindikatu bat sortu: Euskal Langile Alkartasuna (ELA) EAJ sendotu eta afiliatu kopurua gora egin.

-Galegismo politikoa

I.asanblada plazaratu 1918

-Valenzianismo politikoa

Valencia Nova erakundea 1904

3.2) Langileen mugimenduak

Langileriak arazo asko zituen, eta sindikatuetan elkartu ziren egoerari irtenbidea emateko (grebak, ekimen iraultzaileak...) Sozialismoa (UGT) langile kualifikatuen eta hirietako langileena, 1910tik aurrera diputatu bat gobernuan: Pablo Iglesias.

Anarkistak 1901ean “Langile Elkartasuna” egunkaria plazaratu Katalunian, et 1907an Bartzelonan izen bereko elkarte sortu. Aste Tragikoko gorabeheren protagonista izan ziren. Langileen Konfederazio Nazionala (CNT) sindikatu eratu zuten.

3.3) Arazo militarra

Militar asko soldata txikia, baliabide gutxi eta eraginkortasun mugatuarekin. Liskarrak zapaltzera joaten zirenez, proletarioen eta langileen artean haien kontrako jarrera zabaldu.

4.Canovasen sistemaren krisia

4.1) Alderdi dinastiko konstituzionalak

Erregearen esku-hartze handiak, jauntxokeriak eta gobernuko aldaketek ezegonkortasun handia ekarri. Oposizio politikoa

Alderdi kontserbadorearen buruzagitza Francisco Silvelak. Hauteskundeiruzurra eta jauntxokeria ezerezten saiatu, baila laguntzarik ez. Gero Antonio Maura, hobekuntzak egin, katalanisten erreforma batzuk onartu eta udaletako ustelkeriari aurre egin. Aste Tragikoa ondoren dimititu. Eduardo Dato erreformei jarraipena eman, baina 1912an anarkista batek hil zuen.

Alderdi Liberalak Eugenio Montero Riosen eta Segismundo Moreteren eskuetan. Barrutien legea eman 1906an: militarrei eskumen handiagoakterrorismo eta katalanismoen kontra borrokatzeko. 1907an zatiketa: Alderdi Liberal Demokrata sortu, Canalejas burua. Lehendakari izendatzean erreforma programa zabalagoa bideratzen saiatu, baina 1912an hil.

4.2)Oposizio oso zatitua eta eraginkortasun gutxikoa. Jose Ortega y Gasset eta Manuel Azañarek oposizio intelektuala: herrialdearen modernizazioa eskatu.Katalanistek, euskal nazionalistek eta langile mugimenduek erregimenaren kontrako oposizioa

5) Krisi sozialak eta politikoak

5.1) 1909ko krisia

Marokoko koloniako gerraren kontrako protestak. Kataluniako erreserbistek gerrara joateari uko egin. Elizaren kontrako fanatismoa. Langileek eta ezkerreko burgesek hainbat eliza eta komentu erre.

Bartzelonako Aste Tragikoa: Manifestazio asko, greba orokorra. Anarkistek, sozialistek eta Lerrouxen erradikalek matxinada bortitza sortu. Errepresioaren ondorioz hainbat pertsona atxilotu edo hil. Nazioarteko iritzi publiko Mauraren kontra jarri, eta dimititu beharra. Alderdi liberala agintean jarri. Oposizioan errepublikanoek eta sozialistek hitzarmena sinatu (1909) erregimen monarkikoari aurre egiteko. Francisco Ferrer Guardia antiklerikal eta antimilitarista anarkista fusilatu zuten, nazioarteko kritika gogorra zabalduz.

5.2) 1917ko krisia

1-Defentsarako Batzorde Militarra desegiten saiatu, baina estatu kolpearen beldurragatik egin ez. Horrela aginpide zibilak armadari aurre egiteko zuen ahalmen eskasa agerian utzi zen.

2- Parlamentarien Biltzarra (Katalanistek, errepublikanoek eta sozialistek) Bartzelonan bildu konstituzioaren erreforma bultzatzeko, txandakatze sistema suntsitzeko. Ez zuten lortu.

3- 1917ko abuztuan langileen greba orokorrerako deia sozialisten alde (CNT eta UGT) herrialde guztian. Armadak zapaldu zituen.

5.3) Sistemaren suntsipen prozesua

1917 aurrera sistema konstituzionalaren gainbehera. Nahasmen soziala nabarmendu:  

 anarkistek burges ugazabenganako jokabide bortitzak; industriako proletarioen kopurua handitu; biztanleria hirietan pilatu; prezioak asko igo;

Europako merkatuaren joera iraultzaileak. 1921an gobernuaren errepresioa gogortu eta anarkistak hil. 1921ean Alderdi Komunista sortu.

5.4) Marokoko hondamendia

Algecirasko Itunaren eta 1912an Frantziarekin hitzartutakoaren arabera,Marokoko iparraldearen gaineko babesletza hasi, baina ezin menderatu1927ra arte, galera handiak suertatuz dirutan eta pertsonetan.

asteartea, 2011.eko otsailak 15

 

2 BATX. 14. TESTUA. FRONTE POPULARRAREN PROGRAMA (1936-01-16)iruzkintzeko galderak

14. TESTUA. FRONTE POPULARRAREN PROGRAMA (1936-01-16)

Alderdiak (…) berehala izango den hauteskunde lehian euren indarren  koalizioari oinarri eta kartel gisa balioko dien plan politiko komuna adostera  iritsi dira. (…) Koalizioan elkartutako alderdiek honako konpromiso hauek  hartu dituzte:

Lege baten bitartez, 1933ko azaroaz geroztik egindako delitu politiko eta  sozialen amnistia zabala ematera, auzitegiek halakotzat jo ez bazituzten ere  (…)

Askatasunaren eta justiziaren defentsan, estatu errepublikanoaren eta  bere erregimen konstituziogilearen funtsezko misio gisa, koalizioan elkartutako  alderdiek Konstituzioaren agintea berrezarriko dute. (…)

Errepublikanoek ez dute onartzen lurra nazionalizatu eta nekazariei emateko printzipioa, alderdi sozialistako ordezkariek eskatutakoa. Baina komenigarritzat jotzen dituzte proposatzen diren hainbat neurri, esaterako,nekazarien berrerospena (…)

Alderdi errepublikanoek ez dituzte onartzen alderdi langileek  proposatutako banka nazionalizatzeko neurriak; baina, bestalde, onartzen dute gure banka sistemak hainbat hobekuntza behar dituela (…).

Alderdi errepublikanoek ulertzen duten Errepublika ez da klaseen   arrazoi sozial edo ekonomikoek zuzendutako errepublika, interes publiko eta  aurrerapen sozialeko arrazoiek bultzatutako askatasun demokratikoko  erregimena baizik. Baina arrazoi horrexegatik, politika errepublikanoak  produkzioaren interes orokorrak uzten duen muga goreneraino igo behar  lituzke langileen baldintza moralak eta materialak, muga horretatik kanpo  pribilegio sozial eta ekonomiko guztien gainetik egon behar duten sakrifizioei  begiratu gabe. Alderdi errepublikanoek ez dute onartzen alderdi sozialistaren  ordezkaritzak eskatutako langileen kontrola.

El Socialista (Madril), 1936ko urtarrilak 16.

HITZAK:langileak,askatasun demokratikoa,Errepublika,konstituzioa,

amnistia,fronte popularra.

TESTU IRUZKINA

·        Aldez aurreko urratsak

Zenbatu testuko lerroak eta idatzi orrialdearen ertzetan.

Irakurri arretaz testua bi alditan: lehenbizi, irakurri testua osorik eta azkar, eta azpimarratu informazio ezjakina; bigarren aldian, irakurri astiro, testua oso-osorik ulertzeko.

Azpimarratu hitz-gakoak eta lehen mailako eta bigarren mailako ideiak.

a. Testuaren kokapena (testu mota,egilea, jasotzaileak, garaia):

Historia-idazlanaren egitura

1. Kokapena

Testu mota

Jatorriaren aldetik:

— Lehen mailako iturria (garai jakin bateko dokumentua).

— Bigarren mailako iturria: testuak bi motakoak dira, batetik, historiografikoak (egilea testuan  adierazitako gertaeren ondorengoa da, eta ikertzaile edo dibulgatzaile den aldetik landuko  ditu gertaera horiek), eta bestetik, hemerografikoak (egunkaria edo aldizkaria).

Formaren aldetik:

— Zirkunstantziala (adierazpen ez instituzionalak, testuan kontatutako gertaerak bizi dituen  norbaitek egindakoak; lege izaerarik ez duten hitzarmenak; hainbat motatako idazkiak eta  txostenak; hitzaldiak, aldarrikapenak, prentsako berriak…).

— Juridikoa (legeak, lege dekretuak, dekretuak, ministro agindua, erabakiak, itunak, notario  idazkiak, kontratuak, erakunde adierazpenak…).

— Testigantza testua (oroitzapenen eta autobiografien zatiak, egileak berak bizitako gertaeren  kontaketak, gutun eta idatzi pertsonalak, egunkaria, ohar pribatuak…).

— Literarioa (urte liburuak, genealogiak, gesta-kantak, kronikak, istorioak, epopeiak, ipuinakbiografiak, iritzi artikuluak, saiakerak, prentsa iruzkinak, literatura-lanetako zatiak…).

— Dokumentala (erroldak, katastroak, grafikoak, prezioen zerrendak, mapak, planoak, kartelak…).

Edukiaren aldetik: politikoa, ekonomikoa, soziala, kulturala, erlijiozkoa…

Egilea. Bakarra, taldea, ezezaguna, jatorria aginte publikoan eta pertsona pribatuetan duena.

Data eta tokia. Espazio-denboraren testuingurua.

Hartzailea. Publikoa edo pribatua.

Asmoa. Idazlanaren helburua.

b. Testuaren analisia: testuaren  oinarrizko ideiak nabarmentzea:

2. Azterketa

Lexikoa

Azaldu hitzak, datuak, erakunde aipamenak, zehar-esanak, oinarrizko kontzeptuak, pertsonen izen bereziak, leku geografikoak, datak, zuzenbide adierazpenak, hitz teknikoak, atzerriko hizkuntzetan  dauden hitzak, zaharkitutako arkaismoak… (azterketa literala).

Ideia nagusia eta bigarren mailako ideiak

Aipatu egileak edo egileek adierazitako ideia nagusia –edo nagusiak– . Idatzi ideia horiek behar bezala  antolatuta, garrantziaren arabera ordenan jarrita (ideia nagusi bat –testuaren gakoa dena–eta ideia hori osatzen duten bigarren mailakoak), eta adierazi aipamen zehatzak eta horien arteko

loturak.

c. Testuinguruan jartzea: testua bere  prozesu historikoan ezartzea:

3. Testuingurua

1-Zein estatu mota dago indarrean 1936an? Nor da errepublikako presidentea? Nor da gobernuburua eta zeintzuk dira agintea daukaten  partiduek ?

·        Aurrekoak (aurretik izandako zergatiak eta egoerak).

2-Zeintzuk izan ziren bi urteko beltzeko gobernuak hartutako erabakiak?

Zein izan zen ezkerreko partiduen erantzuna 1934an?Zein izan gobernuaren erantzuna eta  zein izan zen errepresioa aurrera eraman zuen jenerala?

3-Nork dimititu zuen 1936an eta zergatik?

·        Testua eta gaiaren arteko lotura, eta gaia sakontzea.

4-Zergatik antolatu ziren hauteskundeak?

5-Zein zen Europako joera politiko nagusia?Zein izan Sobietar Batasunak  proposaturiko estrategia?

 Ondoren,Zer egin zuten ezkerreko partidu batzuk  Espainian?

6-Zein izan zen fronte popularreko programa?

7-Noiz egin ziren hauteskundeak eta nor  atera zen garaile?

8-Zein izan zen eskuindarren jokaera hauteskunde-aurreko  hilabeteetan?Zein izan gobernuaren erabakia hauteskunde ondoren?Zeintzuk izan ziren gobernuaren neurriak?

·        Testuan adierazitakoak ekar ditzakeen ondorioak.

9-Nork eta noiz eman zuen estatu kolpea? Zein da  kolpisten helburua?

10-Zein izango zen  estatu kolpearen bilakaera  gobernuaren ikuspegitik eta zein kolpisten ikuspegitik?

Zein izan zen gerra zibilaren bilakaera? Nola jokatu zuen fronte popularreko gobernuak eta nazionalen  gobernuak?

11-Nor atera zen garaile? Zeintzuk  izan ziren gobernu garaileen neurriak?Nork hartu zuen agintea? 

d. Testuaren garrantzia: kokatzen  den aldi historikoa ulertzeko, testu  horrek duen garrantzia adieraztea:

Testuaren interesa, balioa eta esanahia.  Egiatasuna: testuaren zehaztasun maila.